Wabi Sabi trong kiến trúc đương đại Nhật Bản

Theo bản năng khó giải thích, từ nhỏ tôi luôn tìm kiếm vẻ đẹp từ mọi thứ xung quanh. Dường như là tự nhiên, tôi thích vẽ và vẽ lại mọi thứ bằng sự đơn giản có thể nhất. Sau này, việc tôi thành một KTS cũng là hợp lẽ để tiếp tục hành trình bản năng tìm kiếm cái đẹp dù nhiều lúc bị che lấp bởi va chạm với thực tế khô khốc của cuộc sống mưu sinh. Nhân duyên nào đó, từ giới thiệu của một người thầy, tôi tìm đọc tác phẩm “In Praise of Shadows” (Ca tụng bóng tối) của Junichiro Tanizaki. Trong lâu đài văn chương của tác giả, tôi say mê ngụp lặn trong chiều sâu vẻ đẹp giá trị truyền thống văn hóa Nhật Bản, bị mê hoặc và bất ngờ trước vẻ đẹp của bóng tối, vẻ đẹp từ những đồ vật, những không gian bình thường nhất trong thế giới quan và thẩm mỹ truyền thống người Nhật. Tôi tìm đến Wabi Sabi, một trong những giá trị thẩm mỹ cốt lõi, linh hồn truyền thống trong văn hóa Nhật Bản, ảnh hưởng sâu sắc và tạo nên sự độc đáo trong các sáng tạo được thế giới ca ngợi của kiến trúc đương đại Nhật Bản…

Ở mức độ siêu hình, Wabi Sabi là một vẻ đẹp ở rìa hư vô. Nguồn: www.pinterest.com

Wabi Sabi được hiểu như thế nào?

Wabi Sabi, một thuật ngữ tập trung vào tính phù du và không hoàn hảo mà bất kỳ người Nhật nào đều biết nhưng không thể giải thích nó một cách rõ ràng, cho dù họ đều khẳng định mình hiểu được nó khi được hỏi – Vì đây là một thuật ngữ đại diện cho cốt lõi thẩm mỹ và thế giới quan của văn hoá Nhật Bản. Xuất phát từ nền tảng triết học từ Zen (Zen buddhism) và như nhiều khái niệm triết học, Wabi Sabi không thể dễ dàng giải thích hoặc dịch thuật. Thậm chí, ý nghĩa minh triết của Wabi Sabi được bao bọc trong sự huyền bí vì lý do thẩm mỹ. Sự không thể định nghĩa này lại đơn giản là một mặt không hoàn hảo sẵn có của Wabi Sabi. Trong hành trình chạm và cảm triết mỹ Wabi Sabi, tôi hoàn toàn không có ý định tìm ra một công thức hay một định nghĩa rõ ràng, tự mỗi người chúng ta sẽ có một sự “ngộ“ của riêng mình về Wabi Sabi. Và như thế, sự giới thiệu, chia sẻ Wabi Sabi với mọi người đơn giản là hành trình dẫn dắt đến với sự “cảm và ngộ“ của bản thân tôi về triết mỹ này. Hành trình này chỉ như một sự ướm thử, là bước đầu cá nhân tôi trên con đường nhận dạng sự chuyển hóa “linh hồn Nhật Bản“ trong sáng tạo cái đẹp của KTS đương đại Nhật với tâm thế học hỏi của một KTS Việt Nam.

Trong văn hóa Nhật Bản, Wabi Sabi cũng quan trọng không kém gì phong thủy của người Trung Hoa. Theo Leonard Koren, “Wabi Sabi là đặc tính riêng biệt nổi bật nhất của vẻ đẹp truyền thống Nhật Bản, nó chiếm một vị trí thiêng liêng trong đền thờ của những giá trị thẩm mỹ, hệt như vai trò của triết lý hoàn mỹ Hy Lạp đối với văn hóa phương Tây”. Sau nhiều thế kỷ kết hợp ảnh hưởng nghệ thuật và Phật giáo từ Trung Hoa cùng như triết học Nho giáo, Wabi Sabi sau cùng phát triển thành một lý tưởng thẩm mỹ Nhật Bản rõ ràng, là hệ quy chiếu thẩm mỹ cho mọi lĩnh vực nghệ thuật khác từ kiến trúc, thơ (dòng thơ Haiku), hội họa, cho đến kịch. Cũng theo Leonard Koren thì: “Wabi Sabi có thể được gọi là một hệ thống thẩm mỹ phức hợp nhiều khái niệm. Thế giới hay vũ trụ quan cũng là phản chiếu chính bản thân. Nó cho ta thấy tính vạn vật đồng nhất thể là đặc tính chung của mỗi thực thể (siêu hình), cái toàn tri (tinh thần), cảm giác hạnh phúc (trạng thái tâm thức), cách hành xử (đạo đức), cách nhìn và cảm nhận mọi thứ (vật chất)”.

Đồ án Quy hoạch Vịnh Tokyo (1960), Kenzo Tange

Ở mức độ siêu hình, Wabi Sabi là một vẻ đẹp ở rìa hư vô: Một vẻ đẹp xảy ra khi mọi thứ đang trong quá trình hình thành hoặc hư hoại. Nhiều thứ mới mẻ xuất hiện từ cái hư vô. Nhưng chúng ta không thật sự nhận ra nó bằng óc quan sát vội vã khi chúng đang hình thành hay tới hồi chuyển giao. Một phép so sánh trực quan cho sự tồn tại và biến mất, bằng chứng cho sự phù du là hoa anh đào, một trong những hình ảnh biểu tượng mạnh mẽ nhất của văn hóa Nhật Bản. Mùa xuân, hoa anh đào rực rỡ nhất trong khoảng một tuần, khoảnh khắc đẹp nhất cũng là mong manh nhất, chỉ bất chợt một cơn gió nhẹ cũng sẽ chấm dứt nó. Sự vĩnh cửu và xót xa của hình ảnh hoa anh đào gợi trong ta một suy nghĩ về tính phù du, khoảnh khắc lộ ra vẻ đẹp Wabi Sabi. Wabi Sabi, trong hình thức thuần khiết và lý tưởng nhất là những dấu vết mong manh và hư ảo như vậy, đó là biên dạng của những thứ hư vô. Ở đây, hư vô, không theo cách hiểu của văn hóa phương Tây như một không gian trống rỗng hoàn toàn, mà nó ẩn chứa sự sống tiềm tàng. Trong khái niệm trừu tượng, Wabi Sabi gợi lên hình ảnh một vũ trụ không ngừng vận động, một sự kết nối con người và tự nhiên. Tự nhiên vốn được hiểu là những thứ như đất, cỏ cây, động vật, sông núi và các lực tự nhiên như mưa, gió, nước, lửa,… nhưng tự nhiên trong nghĩa Wabi Sabi còn chứa đựng cả những ý nghĩ của con người, những suy nghĩ và tạo tác không mang tính tự nhiên. Thẩm mỹ Wabi Sabi bắt nguồn từ sự khiêm tốn, thẩm mỹ hóa sự đói nghèo, đó là sự nhận thức thanh lịch. Những niềm vui thẩm mỹ của Wabi Sabi phụ thuộc vào thái độ và thực hành nhiều hơn về bản thân vật chất.

Vẻ đẹp của Wabi Sabi là một sự chuyển giao của tâm thức, thứ logic trái tim chứ không phải kiểu lý tính rõ ràng, không phụ thuộc vào thuộc tính nội tại của sự vật. Nói cách khác, vẻ đẹp của Wabi Sabi “xảy ra “ bất chợt giữa ta và một khách thể. Vẻ đẹp có thể phát sinh một cách rất tự nhiên ở bất cứ thời điểm nào mà hoàn cảnh, ngữ cảnh thuận lợi hay một quan điểm thích hợp mang lại. Ví như khi yêu ai thực sự, khi đó chúng ta sẽ “cảm thấy” được vẻ đẹp của người mình yêu bất chấp sự xấu, đẹp thể chất hoặc thậm chí là ý kiến đánh giá của phần còn lại của thế giới.

Vẻ đẹp của Wabi Sabi tiết lộ các quá trình tự nhiên như lão hóa, hư hỏng, suy thoái,… chúng phản chiếu hành trình cuộc sống của chúng ta bằng hình ảnh của con người thông qua sự tồn tại. Theo đó, sự tương tác với con người và tự nhiên mang đến nhiều cảm xúc bản nguyên, Wabi Sabi chắc chắn sẽ khiến chúng ta cảm nhận bản chất tạm thời nằm trong sự tồn tại của chính chúng ta, khiến chúng ta thấy đang thực sự sống và kết nối với thế giới xung quanh.

Thư viện đại học quốc gia Đài Loan, KTS Toyo Ito,

Wabi Sabi là phản đề của quan niệm về vẻ đẹp cổ điển phương Tây. Hoàn hảo là một trong những giá trị ưu việt của nền văn hoá phương Tây, ngầm định vẻ đẹp như là sự hoàn hảo hóa khách quan. Tuy nhiên, có lẽ ở nơi nào đó bị chôn vùi hoặc không dám nhìn nhận trong tâm lý của chúng ta là: Con người về cơ bản ngụ ý là không hoàn hảo. Vì vậy, khi xuất hiện một triết mỹ gợi ý rằng sự không hoàn hảo có thể cũng đẹp, cũng có giá trị, như sự hoàn hảo, sẽ được thừa nhận chào đón. Thế nên, triết mỹ Wabi Sabi đã vượt ra biên giới Nhật Bản và trở thành cảm hứng sáng tạo trong nhiều ngành nghệ thuật trên thế giới ngày nay.

Sự thực, Wabi và Sabi đã tồn tại từ lâu trong văn hoá Nhật Bản, nhưng theo những thuật ngữ riêng biệt. Sabi, được tìm thấy trong tuyển tập đầu tiên của Nhật Bản được biên soạn vào thế kỷ thứ 8. Vào thời điểm đó, Sabi có nghĩa là hoang vắng. Vào thế kỷ 12, Sabi đã trở thành một khái niệm quan trọng và quan trọng của thơ Nhật Bản, có nghĩa là “thưởng thức những gì đã cũ, mờ dần và cô đơn“, nó cũng đề cập đến “một vẻ đẹp của sự héo tàn”. Gần 400 năm sau, vào cuối thế kỷ 15, Wabi nổi lên như một thuật ngữ để miêu tả cảm giác thẩm mỹ của trà đạo, và cũng thường được thấy trong “waka”, “renga”, “haiku”. Từ nguyên của “Wabi” bắt nguồn từ động từ “wabu” (sự tàn phai, u uẩn), và hình dung từ “wabishii” (sự cô độc, chán chường), đầu tiên chỉ nỗi thương đau của kẻ rơi vào cảnh khốn cùng.

Ý nghĩa của Wabi và Sabi ngày nay đã có nhiều thay đổi theo chiều hướng giá trị thẩm mỹ tích cực và ranh giới giữa chúng thật sự đã bị xóa nhòa. Khi một người Nhật nói Wabi thì cũng có thể họ đang nói về Sabi và ngược lại. Sự kết hợp này như một gợi ý rằng: Triết lý Wabi có thể được khám phá tốt hơn, mô tả, và hiểu bằng cách sử dụng các thẩm mỹ Sabi.

Wabi Sabi trong nghệ thuật kiến trúc đương đại Nhật bản

Không có gì vĩnh viễn, không có gì hoàn hảo, không có gì hoàn tất. Mọi thứ đều có một tiến trình lập lại, xác định trước, sinh ra, sống và chết. Đây là vòng thực tại không thể tránh khỏi của cuộc sống trong nền tảng triết lý thẩm mỹ truyền thống Nhật Bản. Ngôi nhà truyền thống của người Nhật thường làm bằng gỗ và không sử dụng những phụ kiện có màu sắc nổi bật để trang trí nội thất như người phương Tây, bên ngoài thường không quét vôi và để phó mặc cho thiên nhiên hoàn thiện. Nếp nhà và cảnh quan chung quanh rất phù hợp thẩm mỹ Wabi: Dung dị và thanh tao. Ngoài đền thờ và nhà ở, rõ ràng nhất của biểu hiện tinh thần Wabi Sabi trong kiến trúc truyền thống Nhật Bản là kiến trúc Trà thất, vườn Trà đạo, vườn khô thiền Ryoan-ji. Ngày nay, với sự phát triển vượt bậc của khoa học kỹ thuật, mọi thứ đều tốt hơn, tinh tế hơn, sắc sảo hơn. Liệu chăng, minh triết Wabi Sabi đã chết trong thời hiện đại? Tất nhiên là không, người Nhật luôn hào hứng cập nhật, tiếp thu phong cách mới nhưng hiếm khi thay đổi về tâm tưởng. Mặt khác, Wabi Sabi vẫn tồn tại, không hoàn hảo vẫn tồn tại khắp nơi, chúng ta chỉ cần phải xem xét kỹ hơn, tâm phải bình tĩnh, chú ý, chu đáo để nhìn thấy nó trong sáng tạo “hoàn hảo” của thời đại. Từ các thành tố cấu thành Wabi Sabi, các KTS đương đại Nhật Bản đang “định nghĩa” Wabi Sabi trong bối cảnh thiết kế hiện đại và tinh thần thời đại. Mặc dù vẫn sẽ khó tham khảo các thiết kế của họ như là Wabi Sabi nhưng trong thực tế, chúng ta có thể phân định tương đối các biểu hiện triết mỹ Wabi Sabi trong các sáng tạo đương đại, ẩn chứa trong thiết kế của họ từ sâu thẳm cội nguồn truyền thống.

Nhà thờ ánh sáng Osaka, Japan, Tadao Ando. Nguồn: www.pinterest.com

Kiến trúc đương đại Nhật Bản thành công và được thế giới ca ngợi một phần là do “linh hồn Nhật Bản” luôn để lại dấu ấn xuyên suốt trong ngôn ngữ kiến trúc của tác phẩm kiến trúc đương đại. Trong đó, sự ảnh hưởng thẩm mỹ Wabi Sabi đem lại dấu ấn cốt lõi và đậm nét nhất. Trong Thuyết Triết học Kiến trúc Cộng sinh, Kisho Kurokawa cũng đã viết: “Thẩm mỹ truyền thống Nhật Bản thực chất là thẩm mỹ của sự cộng sinh, trong đó thẩm mỹ của Wabi Sabi được tồn tại một cách cộng sinh cùng với những quan niệm thẩm mỹ khác, thực thể và phi thực thể, sự đơn giản và sự xa hoa, bóng tối và ánh sáng, logic và phi logic…. “. Trong các sáng tạo mang những phong cách khác nhau của các thế hệ KTS đương đại Nhật Bản đều ẩn chứa các thành tố khác nhau của giá trị nội hàm Wabi Sabi. Mỗi người họ tiếp cận những “diện“ khác nhau trong “khối đa diện thẩm mỹ truyền thống“ Wabi Sabi và chuyển hóa nó trong hình thức kiến trúc mang hơi thở từng thời kỳ của thời đại.

Đầu tiên là Kenzo Tange , người có công dẫn đường đặt nền móng tư duy sáng tạo đúng đắn khi bắt đầu hành trình tìm tòi, kế thừa và phát huy giá trị truyền thống trong sáng tạo cho các giai đoạn tiếp theo của kiến trúc đương đại Nhật Bản. Ánh sáng và vật liệu dưới sự sáng tạo tuyệt vời của ông đã truyền tải tinh thần truyền thống Wabi Sabi trong các thiết kế hiện đại. Trong Đồ án Quy hoạch Vịnh Tokyo (1960), ông quan niệm đô thị như một cơ thể sống, phản ánh nguyên tắc chuyển hoá về sự phát triển và biến đổi không ngừng, một cách diễn đạt mới về vòng thực tại luân hồi trong nền tảng triết lý thẩm mỹ truyền thống Nhật Bản. Trung tâm báo chí và phát thanh Shizuoka, Chuo, Tokyo (1967) cũng phản ánh tinh thần Wabi Sabi về tính dở dang, chưa hoàn tất. Trong quần thể Đài tưởng niệm và bảo tàng Hiroshima (1949 – 1956), hình ảnh một quần thể công trình kiến trúc hiện đại nghiêm khắc và yên tĩnh thoát khỏi cách biểu đạt thống thiết bi thương biểu đạt tinh thần chấp nhận thực tại của truyền thống Wabi Sabi.

Kế tiếp là Tadao Ando và Toyo Ito, hai tác giả mà sáng tạo của họ mang tinh thần “Nhật Bản” nhất mặc dù mang hai khuynh hướng sáng tạo khác nhau: Trầm tĩnh, suy tưởng và nhẹ nhàng, siêu thoát.

Tadao Ando kế thừa và chuyển tải tinh thần Wabi Sabi trong các công trình của mình bằng năng lực sáng tạo bản năng và trực cảm đặc biệt. Không gian sáng tạo của Tadao Ando “hướng nội”, được đặc trưng bởi ánh sáng và bóng tối. Vẻ đẹp, chiều sâu và sức cộng hưởng của bóng tối đánh dấu bản sắc văn hóa Nhật Bản-Wabi Sabi. Ông nói: “Tôi luôn tìm kiếm để đạt được một không gian mà ở đó gợi lên tinh thần của con người, nơi sẽ đánh thức sự nhạy cảm và có thể chạm tới chiều sâu của tâm hồn”. “Tôi hy vọng những tác phẩm của mình có thể “đối thoại” với mọi khách hàng, có thể làm mới cảm giác cho họ”.

Với Toyo Ito, kiến trúc của ông sử dụng vật liệu công nghệ cao, có hình thức “nhẹ nhàng, siêu thoát”, “mộng mơ, trữ tình” và ”tươi mát, sáng sủa”, nhưng điều lạ kỳ là Toyo Ito vẫn được xem là một KTS “rất truyền thống” và “rất Nhật Bản”. Triết lý sáng tạo xem trọng tính tạm thời, chấp nhận thực tại và trân trọng trật tự vũ trụ từ các gợi ý từ thiên nhiên của Toyo Ito phản ánh tinh thần truyền thống Wabi Sabi trong bối cảnh kỹ thuật hiện đại, ông chọn đề cao khoảnh khắc hoa anh đào, hình thức mong manh hư ảo, khái niệm khoảng trống, hình thành nên không gian kết nối con người và tự nhiên, gợi ý hình ảnh một vũ trụ không ngừng vận động.

Nông trại Grace, New Canaan, USA , KTS Sejima Kazuyo và Nishizawa Ryue, Nguồn: www.pinterest.com

Tiếp theo là Sejima Kazuyo và Nishizawa Ryuecủa của SANAA, với những ý nghĩa “mỏng manh nhẹ nhàng, xuyên suốt và phi vật liệu” kiến trúc của họ được đánh giá là biểu tượng cho cuộc sống hiện tại. Trong kiến trúc của họ, mọi thứ dường như “xuyên suốt” chỉ còn lại duy nhất không gian mà con người “trở về và hoà trộn” với thiên nhiên trong khi mọi “vỏ bọc” dường như biến mất. Ánh sáng tự do lan toả trong không gian đó tạo nên mảng bóng tối có cường độ gia giảm khác nhau, hình thành những vùng giao thoa bóng râm mang lại sự thanh thản cho con người thụ hưởng, sự cảm nhận bản chất tạm thời nằm trong sự tồn tại của chính chúng ta. Cuối cùng đại diện cho thế hệ kế thừa trẻ nhất là Sou Fujimoto. Thay vì giới thiệu riêng biệt 2 yếu tố: Thế giới tự nhiên và nhân tạo; ông đã làm mờ đi sự khác biệt và phá vỡ những rào cản. Việc xóa đi ranh giới rõ ràng giữa các không gian và cấu trúc đã góp phần làm nên một kiến trúc thuần túy, mang cảm giác hoàn nguyên đầy suy tưởng cho con người trong đó, mối quan hệ Tự nhiên –

Kiến trúc – Con người được trân trọng, đặt con người trở lại với trạng thái bản nguyên: Tự do và hoà hợp với tự nhiên, cũng là yếu tố thẩm mỹ truyền thống Wabi Sabi trong tâm thức người Nhật.

Có thể thấy, Nhật Bản là vùng đất “lãng mạn thực dụng”, không uỷ mị, luôn tìm những cách thức mới để biểu lộ tình cảm. Một nền văn hoá trọng tâm vào bốn mùa xuân hạ thu đông, con người ở đó biết rằng cái cũ rồi sẽ trở lại, dưới hình thái mới, sau mỗi năm trôi qua. Một nền văn hoá dựa trên sự vô thường, sự thấu triệt các triết lý được tích luỹ sau nhiều thế kỷ chiến tranh, động đất và núi lửa. Ở Nhật, “cái mới chính là cái cũ – mới”, việc tìm ra cái mới lại mới là truyền thống cổ xưa nhất của Nhật Bản. Trong quan điểm sáng tạo của các thế hệ kiến trúc đương đại Nhật Bản thì sự chuẩn bị cho tương lai đôi khi lại đồng nghĩa với phá huỷ quá khứ nhưng phá huỷ để trở lại với hình thái mới, với cách biểu hiện mới, mang cả tính truyền thống và thời đại.

Bài học về việc tiếp thu truyền thống văn hóa cho kiến trúc Việt Nam

Hiện nay, kiến trúc Việt Nam chưa định hình xu hướng kiến trúc đặc thù, kiến trúc phát triển tự phát, quan trọng là thiếu tư duy học thuật. Đã có nhiều nghiên cứu, thể nghiệm nhằm nỗ lực làm cho kiến trúc Việt Nam tiếp cận tinh thần thời đại và truyền tải linh hồn truyền thống nhưng dường như chúng ta vẫn đang dừng lại ở quan niệm tính dân tộc biểu hiện qua các hình thức kiến trúc và loay hoay với phương cách kết hợp, mô phỏng môtif kiến trúc truyền thống vào trong các công trình kiến trúc hiện đại một cách hết sức khiên cưỡng, thiếu đi sự tiếp thu truyền thống từ những giá trị nội hàm tiềm ẩn.

Người Việt Nam với lối tư duy tổng thể luôn dè chừng khi tiếp thu cái mới, rõ ràng hoàn toàn khác với lối tư duy của người Nhật. Tuy nhiên, trên cơ sở một số điểm tương đồng trong văn hoá truyền thống hai nước, nổi bật là điểm tương đồng quan trọng về tư tưởng thẩm mỹ truyền thống của Việt Nam – Nhật Bản: Yêu cái đẹp giản dị, không phô trương, hoà hợp với thiên nhiên với kho tàng vô vàn những triết lý sống và tư tưởng dân tộc các vùng miền đã được đúc kết từ bao đời trong lịch sử văn hóa người Việt thì quan điểm truyền thống – hiện đại, cái cũ – cái mới của người Nhật là một bài học tư duy sáng tạo có thể học hỏi và áp dụng khi vận dụng các giá trị truyền thống văn hoá vào kiến trúc Việt Nam trong bối cảnh thời đại.

Ngôi nhà gỗ, Kumamoto, Japan, Sou Fujimoto, Nguồn: www.pinterest.com

Lối tư duy đúng đắn cho kiến trúc Việt Nam hiện nay là kế thừa và phát huy truyền thống bằng cách tiếp cận linh hoạt và cảm “khối đa diện văn hóa truyền thống” theo các chiều kích khác nhau để “chuyển hóa và hồi sinh” tinh tuý cội nguồn với hình thái mới, cách biểu hiện mới tiếp cận tinh thần thời đại. Như Giuseppe Tomasi di Lampedusa đã viết trong tiểu thuyết nổi tiếng The Leopard: “If we want things to stay as they are, things will have to change.” (“Nếu chúng ta muốn mọi thứ giữ nguyên như chúng đã từng, mọi thứ sẽ phải thay đổi”).

Tài liệu Tham khảo
1. Leonard Koren (1994), Wabi Sabi for Artists, Designers, Poets & Philosophers, Imperfect Publishing, United States of America.
2. Andrew Juniper (2003), Wabi Sabi: The Japanese Art of Impermanence , Tuttle Publishing, Japan.
3. Taro Gold (2004), Living Wabi Sabi: The True Beauty of Your Life, Andrews McMeel Universal Publishing.
4. Dirk Meyhofer (1994), Contemporary Japanese Architects, Taschen, Italy.
5. Katsuhiro Kobayyashi (1995), Currents in Contemporary Japanese Architects, Taschen.

KTS Trần Duy Bình
Khoa kiến trúc, Đại Học Nguyễn Tất Thành

(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 05-2018)

Source link

Leave a Reply

avatar
  Subscribe  
Notify of